Rè dây đàn Guitar: Nguyên nhân phổ biến và cách khắc phục

Rè dây đàn guitar là vấn đề thường gặp, gây khó chịu và ảnh hưởng đến chất lượng âm thanh khi chơi. Tình trạng này có thể do nhiều nguyên nhân kỹ thuật khác nhau. Hãy cùng Trung Nguyên Piano tìm hiểu nguyên nhân gây rè dây đàn guitar, cách kiểm tra và khắc phục tại nhà, cũng như khi nào nên nhờ đến chuyên gia.

Rè dây đàn guitar là gì?

Tiếng rè dây đàn guitar, thường được gọi là “fret buzz” (tiếng rè do dây chạm vào phím đàn), là một âm thanh không mong muốn, nghe như tiếng “zzzz” hoặc “drrrr” khô khan, phát ra khi dây đàn dao động và chạm nhẹ vào các phím đàn kim loại. Cần phân biệt rõ tiếng rè này với các tạp âm khác như tiếng dây bị chùng, tiếng kêu từ các bộ phận lỏng lẻo trên đàn.

Việc xác định đúng loại rè và vị trí phát sinh sẽ giúp khoanh vùng nguyên nhân và tìm cách khắc phục hiệu quả hơn. Guitar Fret Buzz là thuật ngữ chỉ hiện tượng dây đàn guitar, khi dao động, chạm vào một hoặc nhiều phím đàn (frets) gây ra tiếng rè hoặc tạp âm khó chịu thay vì một nốt nhạc trong trẻo.

Các loại tiếng rè thường gặp

• Rè dây buông: Tiếng rè xuất hiện khi bạn gảy một dây đàn mà không bấm vào bất kỳ phím nào. Nguyên nhân thường liên quan đến lược đàn (nut) quá thấp hoặc rãnh lược bị mòn.
• Rè khi bấm phím: Tiếng rè xảy ra khi bạn bấm một nốt trên cần đàn guitar. Tùy vào vị trí phím bị rè (các phím đầu cần, giữa cần, hay cuối cần) mà nguyên nhân có thể khác nhau, từ action thấp, cần đàn guitar bị cong, đến phím đàn bị lỗi.
• Rè khi gảy mạnh: Đôi khi, tiếng rè chỉ xuất hiện khi bạn gảy dây đàn với lực mạnh. Điều này có thể do action hơi thấp hoặc kỹ thuật gảy chưa tối ưu.

Vị trí dây đàn hay bị rè

Các dây đàn có tiết diện lớn hơn như dây E bass (dây số 6), dây A (dây số 5) và dây D (dây số 4) thường có biên độ dao động lớn hơn nên dễ bị rè hơn, đặc biệt khi action đàn thấp. Về vị trí phím, tiếng rè có thể xuất hiện ở bất kỳ đâu trên cần đàn guitar, nhưng thường gặp ở các phím đầu tiên nếu lược đàn quá thấp, hoặc các phím ở giữa cần nếu cần đàn bị cong võng quá mức, hoặc các phím gần cuối cần nếu action quá thấp.

Vì sao dây đàn guitar bị rè?

Action đàn guitar quá thấp

Action đàn guitar là gì? Action là thuật ngữ chỉ khoảng cách từ mặt trên của phím đàn đến mặt dưới của dây đàn. Action thấp giúp người chơi cảm thấy nhẹ tay hơn khi bấm phím, nhưng nếu quá thấp, dây đàn sẽ không có đủ không gian để dao động tự do và dễ chạm vào các phím đàn phía trước, gây ra tiếng rè. Mỗi loại đàn (acoustic, classic, electric) và phong cách chơi khác nhau sẽ có mức action lý tưởng riêng, thường được đo ở phím 12.

Cần đàn guitar bị cong

Độ cong của cần đàn guitar là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến action và khả năng gây rè. Cần đàn lý tưởng sẽ có một độ cong nhẹ hướng vào trong (võng nhẹ) để dây đàn có không gian dao động.

• Cần đàn quá thẳng hoặc cong ngược (back bow): Nếu cần đàn guitar quá thẳng hoặc bị cong ngược ra sau, các dây đàn ở khu vực giữa cần sẽ rất gần với phím đàn, gây rè khi bấm ở những vị trí này.
• Cần đàn quá võng (up bow): Ngược lại, nếu cần đàn guitar quá võng, action ở giữa cần sẽ cao, có thể gây khó bấm, nhưng action ở các phím đầu và cuối cần lại có thể quá thấp, gây rè ở những khu vực đó, đặc biệt nếu lược đàn hoặc ngựa đàn cũng thấp. Hầu hết các đàn guitar hiện đại đều có một thanh kim loại gọi là Truss Rod (ty chỉnh cần đàn) nằm bên trong cần đàn guitar, cho phép điều chỉnh độ cong này.

Phím đàn bị lỗi

Các phím đàn kim loại có thể gặp một số vấn đề sau thời gian sử dụng hoặc do lỗi sản xuất:

• Phím đàn bị mòn: Theo thời gian, đặc biệt ở những vị trí hay bấm, phím đàn có thể bị mòn tạo thành rãnh hoặc lõm. Điều này làm thay đổi độ cao tương đối giữa các phím, khiến dây dễ chạm vào phím cao hơn ở phía trước.
• Phím đàn cao thấp không đều: Một hoặc vài phím có thể cao hơn hoặc thấp hơn các phím còn lại. Dây đàn khi bấm ở phím thấp hơn sẽ dễ dàng chạm vào phím cao hơn ngay sau đó, gây rè.
• Phím đàn bị lỏng hoặc nhô lên: Đôi khi phím đàn có thể bị lỏng và nhô lên khỏi mặt cần, tạo ra điểm tiếp xúc gây rè.

Việc sửa chữa các lỗi phím đàn thường đòi hỏi kỹ thuật và dụng cụ chuyên dụng.

Vấn đề ở lược đàn hoặc ngựa đàn

Lược đàn ở đầu cần và ngựa đàn ở thân đàn là hai điểm tiếp xúc chính quyết định độ cao của dây đàn khi không bấm phím (dây buông) và ảnh hưởng đến action tổng thể.

• Lược đàn: Nếu các rãnh trên lược đàn quá sâu do mài mòn hoặc lỗi chế tác, dây buông sẽ nằm quá thấp và dễ rè vào các phím đầu tiên.
• Ngựa đàn: Nếu ngựa đàn quá thấp, toàn bộ action của đàn sẽ bị thấp, dẫn đến rè dây ở nhiều vị trí. Ngựa đàn bị mòn không đều cũng có thể gây rè cho một số dây nhất định.

Dây đàn quá cũ hoặc không phù hợp cỡ dây

Dây đàn cũ, bị rỉ sét hoặc bám nhiều bụi bẩn sẽ dao động không ổn định và có thể gây ra tiếng rè hoặc âm thanh không mong muốn. Ngoài ra, nếu bạn thay một bộ dây có kích thước nhỏ hơn đáng kể so với bộ dây mà đàn được setup ban đầu, sức căng của dây lên cần đàn guitar sẽ giảm, có thể làm thay đổi độ cong của cần và action, dẫn đến rè dây. Luôn đảm bảo thay dây đàn guitar định kỳ và chọn cỡ dây phù hợp với cây đàn và thiết lập hiện tại.

Kiểm tra đàn guitar khi bị rè dây tại nhà

Kiểm tra độ thẳng của cần đàn guitar

Bằng mắt thường:

Giữ đàn nghiêng, nhìn dọc theo chiều dài của cần đàn từ đầu đàn xuống thân đàn (hoặc ngược lại). Một cần đàn tốt thường có một độ võng nhẹ vào trong. Nếu cần thẳng băng hoặc cong ngược ra sau (phần giữa cần cao hơn hai đầu), đó có thể là vấn đề.

Bằng cách bấm dây:

Dùng một tay bấm dây E bass (dây to nhất) ở phím số 1. Tay kia bấm cùng dây đó ở phím cuối cùng trên cần đàn guitar (thường là phím 12 hoặc 14 đối với đàn acoustic/classic, hoặc phím gần ngựa đàn nhất). Lúc này, dây đàn sẽ tạo thành một đường thẳng tham chiếu. Quan sát khoảng hở giữa mặt dưới của dây và mặt trên của các phím đàn ở khoảng giữa cần (thường là phím 7-9).

• Nếu dây chạm sát vào phím hoặc không có khoảng hở, cần đàn guitar có thể quá thẳng hoặc bị cong ngược (back bow).
• Nếu có một khoảng hở nhỏ (khoảng bằng độ dày của một danh thiếp hoặc một tờ giấy gấp đôi), độ cong có thể ổn.
• Nếu khoảng hở quá lớn, cần đàn guitar bị võng quá nhiều (up bow).

Kiểm tra action đàn guitar

Sử dụng thước kẻ kim loại, đo khoảng cách từ mặt trên của phím đàn thứ 12 đến mặt dưới của dây E bass (dây số 6) và dây E treble (dây số 1).

• Tham khảo action cho đàn Acoustic: Khoảng 2.0-2.5mm cho dây E treble và 2.5-3.0mm cho dây E bass.
• Tham khảo action cho đàn Electric: Khoảng 1.5-2.0mm cho dây E treble và 2.0-2.5mm cho dây E bass.
• Tham khảo action cho đàn Classic: Thường cao hơn, khoảng 3.0-3.5mm cho dây E treble và 3.5-4.0mm cho dây E bass.

Kiểm tra từng phím đàn có bị lỗi không

• Đặt một cạnh thẳng của thước kẻ kim loại ngắn (khoảng 3-4 phím) lên trên các phím đàn. Nếu thước bị cập kênh khi bạn ấn nhẹ hai đầu, phím ở giữa có thể bị cao hơn. Dụng cụ chuyên dụng gọi là “fret rocker” hoạt động theo nguyên lý này.
• Chơi từng nốt nhạc trên mỗi dây, từ phím đầu tiên đến phím cuối cùng. Lắng nghe cẩn thận xem tiếng rè xuất hiện ở phím nào, dây nào.
• Nhìn kỹ bề mặt các phím xem có vết mòn, lõm, hoặc phím nào bị lỏng, nhô lên bất thường không.

Kiểm tra lược đàn và ngựa đàn

• Lược đàn: Quan sát các rãnh đặt dây trên lược đàn. Nếu chúng quá sâu, đặc biệt là so với phím đàn đầu tiên, dây buông sẽ bị rè.
• Ngựa đàn: Kiểm tra chiều cao tổng thể của ngựa đàn. Xem ngựa có bị mòn không đều, hoặc có bị nứt, vỡ không.

Cách chỉnh rè dây guitar nhanh chóng

Sau khi đã xác định được nguyên nhân, bạn có thể thử một số cách khắc phục đơn giản tại nhà. Tuy nhiên, hãy luôn cẩn thận, đặc biệt với những điều chỉnh liên quan đến cần đàn guitar. Nếu không chắc chắn, tốt nhất nên nhờ đến chuyên gia.

Nâng cao action đàn guitar

Nếu action đàn guitar quá thấp là nguyên nhân chính:

• Đàn Acoustic/Classic: Cách phổ biến nhất là chêm một miếng vật liệu mỏng (gọi là shim, có thể làm từ gỗ mỏng, nhựa, hoặc thậm chí danh thiếp) bên dưới ngựa đàn để nâng cao nó. Trong trường hợp ngựa đàn quá mòn hoặc quá thấp, bạn có thể cần thay thế một ngựa đàn mới cao hơn.
• Đàn Electric: Hầu hết đàn electric có các vít nhỏ ở ngựa đàn cho phép bạn nâng hoặc hạ action của từng dây hoặc toàn bộ ngựa đàn một cách dễ dàng. Hãy điều chỉnh từ từ và kiểm tra lại sau mỗi lần chỉnh.

Chỉnh ty chỉnh cần đàn guitar

LƯU Ý CỰC KỲ QUAN TRỌNG: Việc điều chỉnh Truss Rod đòi hỏi sự cẩn thận và hiểu biết nhất định. Nếu bạn chưa từng làm hoặc không tự tin, hãy tìm đến kỹ thuật viên chuyên nghiệp. Chỉnh sai cách có thể gây hỏng cần đàn guitar.

• Nếu cần đàn guitar quá thẳng hoặc cong ngược (back bow): Bạn cần nới lỏng Truss Rod (thường là xoay ngược chiều kim đồng hồ) một chút, khoảng 1/8 đến 1/4 vòng mỗi lần.
• Nếu cần đàn guitar quá võng (up bow): Bạn cần siết chặt Truss Rod (thường là xoay theo chiều kim đồng hồ) một chút, tương tự 1/8 đến 1/4 vòng mỗi lần. Sau mỗi lần điều chỉnh nhỏ, hãy đợi khoảng vài phút để cần đàn ổn định rồi kiểm tra lại độ cong và tiếng rè.

Xử lý tạm thời phím đàn bị lỗi (nếu nhẹ)

Nếu bạn phát hiện một phím đàn bị nhô lên nhẹ, bạn có thể thử dùng một chiếc búa cao su nhỏ (hoặc búa thường có lót một miếng gỗ/vải dày) gõ nhẹ nhàng lên phím đó để nó trở lại vị trí. Đây chỉ là giải pháp tạm thời và cần làm rất cẩn thận để không làm hỏng phím hoặc mặt cần. Nếu phím bị mòn nặng hoặc nhiều phím không đều, cần đến thợ chuyên nghiệp.

Kiểm tra và siết chặt các ốc vít

Đôi khi, tiếng rè có thể không phải do dây chạm phím mà do các bộ phận bị lỏng gây rung động. Hãy kiểm tra các ốc vít ở tấm nối cần đàn guitar, ốc vít ở ngựa đàn, khóa đàn và siết chặt chúng nếu cần.

Khi nào cần mang đàn đến cửa hàng sửa chữa chuyên nghiệp?

Mặc dù có nhiều vấn đề rè dây bạn có thể tự khắc phục, nhưng có những trường hợp đòi hỏi kiến thức, kinh nghiệm và dụng cụ chuyên dụng của kỹ thuật viên guitar. Đừng ngần ngại tìm đến sự giúp đỡ chuyên nghiệp để đảm bảo cây đàn của bạn được chăm sóc tốt nhất.

Các dấu hiệu cần can thiệp chuyên sâu

Nếu đàn của bạn có những dấu hiệu này, việc tìm kiếm một địa chỉ sửa chữa nhạc cụ uy tín gần bạn là điều nên làm để đảm bảo “sức khỏe” cho cây đàn.

• Bạn đã thử các cách khắc phục cơ bản tại nhà nhưng tiếng rè vẫn không hết.
• Phím đàn bị mòn quá nặng, có nhiều rãnh sâu hoặc nhiều phím bị cao thấp không đều. Điều này có thể cần mài lại phím hoặc thay phím mới.
• Cần đàn bị cong vênh nghiêm trọng, hoặc bạn không tự tin/không thể điều chỉnh Truss Rod một cách an toàn.
• Lược đàn hoặc ngựa đàn bị hỏng, mòn nặng cần phải thay thế và căn chỉnh lại.
• Bạn không xác định được rõ nguyên nhân rè dây guitar hoặc vấn đề có vẻ phức tạp.

Những rủi ro khi tự sửa chữa không đúng cách

Trong nhiều trường hợp, việc cố gắng tự sửa sai cách có thể khiến chi phí sửa chữa sau này còn tốn kém hơn. Việc tự ý sửa chữa, đặc biệt là những hạng mục phức tạp như chỉnh Truss Rod hay xử lý phím đàn mà không có đủ kiến thức và kinh nghiệm có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng:

• Làm gãy Truss Rod (chi phí sửa chữa rất cao).
• Làm hỏng cần đàn, mặt phím.
• Mài phím không đúng cách làm tình trạng rè tệ hơn.
• Hỏng lược đàn hoặc ngựa đàn.

Bảo dưỡng đàn guitar để phòng tránh rè dây

“Phòng bệnh hơn chữa bệnh”. Việc bảo dưỡng đàn guitar đúng cách sẽ giúp cây đàn của bạn luôn ở trong tình trạng tốt nhất, âm thanh hay và hạn chế tối đa nguy cơ bị rè dây.

Vệ sinh và thay dây định kỳ

• Sau mỗi lần chơi, hãy dùng khăn mềm, sạch lau mồ hôi và bụi bẩn bám trên dây đàn và mặt cần.
• Thay dây đàn định kỳ (thường từ 1-3 tháng tùy tần suất chơi hoặc khi dây có dấu hiệu rỉ sét, âm thanh xỉn). Dây mới sẽ cho âm thanh sáng rõ và dao động ổn định hơn.

Bảo quản đàn trong điều kiện độ ẩm phù hợp

Gỗ làm đàn rất nhạy cảm với sự thay đổi độ ẩm và nhiệt độ. Độ ẩm quá cao hoặc quá thấp đều có thể làm cần đàn bị cong vênh, ảnh hưởng đến action đàn guitar và gây rè dây.

• Khi không sử dụng, hãy cất đàn trong bao đàn hoặc hộp cứng.
• Sử dụng gói hút ẩm hoặc máy tạo/cân bằng độ ẩm nếu bạn sống ở nơi có khí hậu quá ẩm hoặc quá khô.

Kiểm tra và setup đàn thường xuyên

Nên định kỳ kiểm tra các yếu tố quan trọng như action, độ cong cần đàn, tình trạng phím đàn. Nếu bạn không tự tin thực hiện, hãy mang đàn đến kỹ thuật viên chuyên nghiệp để họ kiểm tra và setup lại đàn (thường 6 tháng đến 1 năm một lần, hoặc khi có sự thay đổi lớn về thời tiết). Việc đầu tư vào một lần setup đàn chuyên nghiệp định kỳ có thể giúp cây đàn của bạn luôn ở trạng thái tốt nhất và phòng ngừa nhiều vấn đề phát sinh.

Giải đáp thắc mắc thường gặp về rè dây đàn guitar

Rè dây có làm hỏng đàn không?

Bản thân tiếng rè dây không trực tiếp làm hỏng đàn ngay lập tức, nhưng nó là dấu hiệu của một vấn đề tiềm ẩn (ví dụ: action đàn guitar quá thấp, cần đàn cong, phím lỗi). Nếu không khắc phục nguyên nhân gốc rễ, tình trạng có thể trở nên tệ hơn theo thời gian, ảnh hưởng đến khả năng chơi và thậm chí có thể gây mòn phím không đều hoặc các vấn đề khác cho cần đàn.

Có phải đàn mới mua bị rè dây là lỗi của nhà sản xuất?

Không hẳn vậy. Đàn mới vẫn có thể bị rè dây do nhiều yếu tố như sự thay đổi độ ẩm trong quá trình vận chuyển và lưu kho, hoặc do đàn chưa được setup tối ưu tại cửa hàng. Một số trường hợp có thể là lỗi sản xuất, nhưng thường thì việc setup lại đàn sẽ giải quyết được vấn đề.

Tôi có thể tự mua Truss Rod Wrench (lục giác chỉnh cần) về chỉnh đàn không?

Bạn hoàn toàn có thể mua dụng cụ này. Tuy nhiên, như đã nhấn mạnh, việc điều chỉnh Truss Rod cần sự cẩn thận và hiểu biết. Hãy tìm hiểu thật kỹ hướng dẫn, xem các video uy tín và chỉ nên chỉnh từng chút một (không quá 1/4 vòng mỗi lần). Nếu bạn cảm thấy không chắc chắn, tốt nhất nên nhờ người có kinh nghiệm hoặc kỹ thuật viên chuyên nghiệp.

Làm thế nào để biết action đàn guitar có quá thấp không?

Bạn có thể đo action đàn guitar ở phím 12 như hướng dẫn ở trên và so sánh với các thông số tham khảo cho loại đàn của bạn. Ngoài ra, nếu bạn thường xuyên bị rè dây ở nhiều vị trí trên cần đàn, đặc biệt khi gảy với lực vừa phải, đó là một dấu hiệu mạnh mẽ cho thấy action có thể quá thấp.

[elementor-template id=”9281″]

Xem thêm:

• Review đàn guitar Enya X1 Pro
• Review đàn guitar thông minh Enya Nova Go AI
• Guitar hay Piano khó hơn? Nên học cái nào?

Tiếng rè dây đàn guitar có thể gây khó chịu, nhưng đa phần đều có thể khắc phục được. Quan trọng nhất, hãy luôn kiên nhẫn, cẩn trọng và đừng ngần ngại tìm kiếm sự trợ giúp từ các kỹ thuật viên chuyên nghiệp khi cần thiết để cây đàn của bạn luôn mang đến những âm thanh tuyệt vời nhất nhé!